FANDOM



Akcent rytmiczny – akcent, który otrzymuje dźwięk na słabej części taktu.



Akcenty metryczne – podkreślają dźwięku o pewnym określonym położeniu w stosunku do dźwięków sąsiednich, są jakby punktem oparcia dla rytmu.



Akolada – klamra łącząca dwie pięciolinie (lub więcej).



Akord (fr. accórd ‘zgoda, współbrzmienie) – współbrzmienie złożone z minimum trzech dźwięków o różnej wysokości.



Akord dominantowy septymowy (D7) – zbudowany na V stopniu gamy, trójdźwięk majorowy z dodaną septymą.



Akustyka – nauka o fizycznych prawach dźwięku.



Alikwoty (łac. aliquot ‘kilka’) – tony harmoniczne; składowe tony dźwięku o różnej częstotliwości, powstają samorzutnie przy skomplikowanym zjawisku drgań źródła dźwięku, np. struny; częstotliwość drgań alikwotów jest wielokrotnością drgań najniższego składnika dźwięku, powodującego słyszalną jego wysokość.



Aliteracja – podwyższenie lub obniżenie stopnia.



Arpeggio (‘na sposób harfowy’) – specyficzny sposób wykonywania współbrzmień akordowych, dźwięki wykonuje się po kolei, każdy z nich zatrzymując. Oznacza się je z zasady falistą linią pionową umieszczoną przed akordem.



Artykulacja (łac. articulatio ‘rozczłonkowanie’) – jeden z elementów składających się na całość dzieła muzycznego. Wskazuje na sposób wydobywania kolejnych dźwięków (lub współbrzmień) i ich łączenia, nadając przez to wykonywanie utworowi właściwy wyraz i charakter.



Bemol – oznacza obniżenie dźwięku o półton; do daje się końcówkę -es do nazwy literowej, do samogłoski – tylko -s (es, as). Wyjątkiem jest nazwa obniżonego dźwięku hb (nazwa ta pochodzi od średniowiecznej nazwy stopnia B rotundum).



Bemol podwójny – oznacza obniżenie dźwięku o 2 półtony; do nazwy literowej dźwięku dodaje się końcówkę -eses (wym. ezes) lub –ses (wyjątek: as).



Chromatyka (gr. chroma ‘barwa, kolor’) – zasada takiego doboru dźwięków, która w melodii (i harmonii) opartej na dźwiękach danej gamy majorowej lub minorowej oprócz dźwięków gamowłaściwych stosuje również ich podwyższenia lub obniżenia.



Diatonika (gr. diá ‘między’, tónos ‘dźwięk’) – zasada posługiwania się wyłącznie dźwiękami składowymi określonej gamy, czyli tzw. dźwiękami gamowłaściwymi.



Dysonans (łac. dissonans ‘niezgodnie brzmiący’) – interwał niezgodnie brzmiący. Są to: sekundy wielkie i małe, septymy wielkie i małe oraz wszystkie interwały zwiększone i zmniejszone.



Dźwięk – słyszalne zjawisko akustyczne wywołane przez drgania źródła dźwięku.



Enharmonia (gr. en ‘wewnątrz’, harmonia ‘zgodność brzmienia’) – właściwość systemu równomiernie temperowanego, która umożliwia zmianę pisowni i nazwy dźwięków bez zmiany ich brzmienia.



Faktura (łac. factura ‘wykonanie, budowa’) – rodzaj użytych przez kompozytora środków technicznych i sposób ich zrealizowania w dziele muzycznym; również rodzaj użytych w kompozycji środków, właściwych danej technice odtwórczej.



Fermata (wł. fermare) – nie określa ściśle czasu, o jaki należy przedłużyć wartość nuty; pozostawia się to wyczuciu wykonawcy.



Frazowanie (gr. phrasis ‘zwrot’) – wyznaczanie (przez kompozytora lub opracowującego utwór) odcinków dzieła muzycznego tworzących pewne całości wyrazowe.



Gama – skala muzyczna rozpoczynająca się od określonego dźwięku.



Glissando – płynne przechodzenie z jednego dźwięku na inny przez wszystkie możliwe wysokości między tymi dźwiękami. Ten rodzaj glissando można wykonywać tylko na instrumentach smyczkowych, na puzonie rozsuwanym oraz w śpiewie jako tzw. portamento, natomiast częściowe glissando powstaje można wykonać na szeregu innych instrumentów. Na fortepianie powstaje przez przesuwanie palcem po białych lub czarnych klawiszach. Otrzymujemy w ten sposób o wiele szybsze następstwo dźwięków niż jest to możliwe za pomocą techniki palcowej. Oznacza się słowem glissando (bądź skrótem gliss.) i linią prostą lub falistą od nuty rozpoczynającej.



Grupy niemiarowe – grupy nut będące wynikiem podziału nieregularnego, np. triola, kwintola, sekstola itd.



Homofonia – wszystkie głosy są podporządkowane jednej melodii.



Instrumentoznawstwo – nauka o instrumentach.



Interwał – odległość między dwoma dźwiękami następującymi po sobie lub współbrzmiącymi (łac. intervallum ‘ograniczona przestrzeń, odległość’).



Interwał harmoniczny tworzą dwa dźwięki wykonane równocześnie.



Interwał melodyczny tworzą dwa dźwięki następujące po sobie (jeden po drugim – jak w melodii).



Kasownik () – oznacza zniesienie działania krzyżyka lub bemola, zarówno pojedynczego, jak i podwójnego.



'Klucz' (muzyczny) – znak, który wyznacza na pięciolinii położenie dźwięku zwanego dźwiękiem kluczowym, a w stosunku do niego wszystkie pozostałe dźwięki.



Konsonans (łac. consonans ‘zgodnie brzmiący’) – interwał zgodnie brzmiący.



Krzyżyk – znak chromatyczny, oznacza podwyższenie dźwięku o półton; do nazwy literowej dźwięku dodaje się końcówkę -is.



Krzyżyk podwójny () – znak chromatyczny, oznacza podwyższenie o 2 półtony, dodaje się do nazwy literowej dźwięku końcówkę -isis.



Legato (wł. legare ‘wiązać’) – ścisłe łączenie ze sobą dźwięków, tak aby pomiędzy nimi nie było żadnych przerw.

Oznaczane przez połączenie odnośnych nut łukiem lub umieszczenie w odnośnym miejscu słowa legato. Łuk umieszcza się z reguły po stronie główek nut.



Materiał muzyczny – zbiór dźwięków, jakimi posługujemy się w praktyce muzycznej.



Melodia (gr. meiloidia ‘śpiew’) – tworzy ją następstwo dźwięków różnej wysokości, zorganizowanych rytmicznie, przedstawiających logiczną całość.



Melodyka – nauka o budowie melodii.



'Metronom '(taktomierz) – wahadłowy przyrząd z podziałką, której liczby oznaczają ilość uderzeń wahadła na minutę. Skonstruował go na początku XIX w. J.N. Maelzel. Tempo wyznacza się na początku utworu przez podanie czasu trwania 1 nuty, np. (M.M.) ♪=120 itp.



Metrum (gr. métron ‘miara’) – czynnik porządkujący ugrupowania rytmiczne za pomocą regularnie powtarzających się akcentów metrycznych.



Mordent – polega na szybkiej zamianie głównego dźwięku z dźwiękiem sąsiednim górnym lub dolnym. Znak mordentu umieszcza się nad nutą główną, przy czym w wypadku gdy zamiana nuty głównej następuje z sekundą dolną, znak ten jest przekreślony pionową cienką kreseczką.



Muzyka instrumentalna – muzyka przeznaczona do odtworzenia przez instrument lub grupę instrumentów muzycznych.



Muzyka wokalna (łac. vox ‘głos’) – muzyka przeznaczona do odtworzenia przez ludzki głos.



Neumy – znaki umieszczane nad tekstem w średniowieczu (pierwowzory nut).



Nuta – umowny znak graficzny wyrażający wysokość dźwięku oraz jego wartość czasową.



Obiegnik (wł. grupetto) – szybkie opisanie nuty głównej przez jego dolną i górną sekundę.



Oktawa – podstawowa jednostka materiału dźwiękowego.



Pentatonika – skala pięciostopniowa, stopień VI jest powtórzeniem pierwszego o oktawę wyżej. Była jedną z pierwszych skal wypełniających ramy oktawy. Spotkać ją można w melodiach starożytnych Greków, Chińczyków i innych narodów.



Pauza – znak graficzny oznaczający czas trwania przerwy między dwoma dźwiękami (względnie akordami) w utworze muzycznym.



Pauza generalna (P.G.) – oznaczenie jednoczesnej przerwy dla wszystkich głosów. Czas trwania tej pauzy zależy od dyrygenta.



Pięciodźwięk dominantowy nonowy (D9) – trójdźwięk majorowy z dodaną septymą małą i noną małą lub wielką na V stopniu.



'Pięciolinia' – system 5-liniowy, na którym dokonujemy zapisu nutowego.



Polifonia – każdy z głosów współbrzmiących posiada własną linię melodyczną. Wszystkie jednak głosy dają w wyniku swego równoczesnego brzmienia układające się w możliwe do określenia akordy.



Polimetria – oprócz zróżnicowania rytmicznego głosów posiadają one również zróżnicowanie metryczne.



Polirytmia – zjawisko, w którym każdy z głosów lub niektóre z nich posiadają samodzielną własną rytmikę.



Portato (łac. portare ‘nosić, przynosić’) – jest jak gdyby pośrednim rodzajem artykulacji pomiędzy legato a staccato. Kolejne dźwięki wykonywane są wyraziście, lecz pomiędzy nimi pozostaje minimalna pauza. Portato wykonuje się raczej miękko, lecz z oparciem na każdym dźwięku.



Portamento – płynne, stopniowe przejście z jednego dźwięku na inny poprzez szereg dźwięków pośrednich, na sposób glissanda. Możliwe jest do wykonania głosem, na instrumencie smyczkowym oraz na puzonie.



Półton – jednostka, którą mierzy się różnice wysokości między dwoma dźwiękami.



Przednutka długa (wł. appoggiatura) – nuta leżąca z reguły w odległości sekundy górnej lub dolnej od nuty głównej, pisana w postaci małej nutki bez przekreślenia. Używana była dawniej przez starych mistrzów, klasyków wiedeńskich oraz przez niektórych romantyków (np. Schuberta). Skraca w podziale dwójkowym wartość rytmiczną nuty głównej o swoją wartość i przyjmuje na siebie akcent nuty głównej, w podziale trójkowym – często o 2/3 wartości.



Przednutka krótka – w pisowni oznacza się zwykle jako przekreśloną ósemkę, rzadziej jako przekreśloną szesnastkę. Nie posiada ona ściśle określonej wartości rytmicznej, lecz odbiera ułamek wartości nucie poprzedniej, rzadziej następnej. Akcent pozostaje zawsze na dźwięku głównym.



Przednutki mordentowe – dwie przednutki, z których pierwsza leży na tym samym stopniu co nuta główna, a druga jest jej sekundą górną.



Przednutki zamienne – dwie przednutki krótkie opisujące nutę główną, pierwsza o sekundę od dołu, a druga od sekundę górną.



Przedtakt – niepełny takt rozpoczynający utwór muzyczny (lub część utworu muzycznego).



Przenośnik oktawowy – znak umowny w zapisie nutowym, przerywana linia pozioma rozpoczynająca się cyfrą 8. Oznacza, że daną partię należy wykonać oktawę wyżej (jeśli znak jest nad nutami) lub niżej (gdy znak umieszczony jest pod nutami). Przenośnik oktawowy działa dla danej pięciolinii na całej długości linii przerywanej i jest przeważnie zakończony krótką prostopadłą linią przerywaną.



Przewrót interwału – występuje gdy w danym interwale przeniesiemy dolny dźwięk o oktawę wyżej, pozostawiając górny dźwięk w miejscu, lub też na odwrót – dolny dźwięk pozostawimy w miejscu, a górny przeniesiemy o oktawę niżej.



Rytm (gr. rhytmós ‘miarowy przebieg’) – czynnik regulujący następstwo dźwięków w utworze muzycznym w czasie i organizującym je w pewne określone ugrupowania.



Rytm głównoczęściowy – takty zawierają wartości równe jednostce miarowej.



Rytm rozdrobniony – takty zawierają wartości mniejsze od jednostki miarowej.



Rytm rozszerzony – takty zawierają wartości większe od jednostki miarowej.



Rytmika uzupełniająca – głosy dopełniają się nawzajem rytmicznie do jednostajnego ruchu.



Skala majorowa harmoniczna – gama majorowa o obniżonym o półton VI stopniu. O obniżeniu tego stopnia decydują najczęściej względy harmoniczne. Inna nazwa – major harmoniczny lub moll-dur.



Skale systemu tonalnego – podstawa europejskiej muzyki artystycznej od trzech wieków. Są to dwie skale muzyczne 7-dźwiękowe, w których ósmy dźwięk jest powtórką pierwszego w odległości oktawy. To skala majorowa (durowa) i minorowa (molowa).



Spiccato (wł. spiccare ‘odłączyć’) – oznacza bardziej energiczny i ostry sposób oddzielania dźwięków niż staccato.

Oznaczane znakiem małego klina (v).



Staccato (wł. staccare ‘odrywać’) – sposób wykonywania polegający na oddzielaniu od siebie poszczególnych dźwięków. Czas trwania dźwięków zostaje skrócony o ok. połowę. W pisowni – umieszczenie kropki nad lub pod główką nuty (po przeciwnej stronie ogonka).



Strój muzyczny – bezwzględna wysokość dźwięków, obliczana np. w ilości drgań na sekundę.



Synkopa (gr. synkopé ‘obcięcie’) – zjawisko polegające na przedłużeniu wartości rytmicznej, znajdującej się na słabej części taktu, o wartość znajdującą się już w następnej części taktu lub grupy taktowej.



System dźwiękowy – zbiór dźwięków zawartych w obrębie oktawy, stanowiący wynik jej podziału wg pewnych zasad na szereg mniejszych części.



System temperowany – dzieli oktawę na 12 równych części, tzw. półtonów.



Szereg zasadniczy – dźwięki odpowiadające białym klawiszom na fortepianie (a więc gamy C).



'Takt' – odcinek tekstu muzycznego zawierający ściśle określoną sumę wartości nut i pauz.



Takty dwójkowe – górna liczba to 2 lub 4.



Takty nieregularne – liczby nie dają się bez reszty podzielić przez 2 lub 3, np. 5/4, 7/8, 11/8, 13/8, albo jeśli nawet są podzielne, to praktyka muzyczna traktuje je jako nieregularne, np. 15/8.



Takty proste – te, których górna część wyraża się liczbą 2 lub 3. posiadają jeden akcent metryczny.



Takty regularne – liczby dają się bez reszty podzielić przez liczbę 2 lub 3.



Takty trójkowe – górna liczba to 3, 6, 9, 12, 18 lub 24.



Takty złożone – te, których górna część jest wielokrotnością lub sumą liczb 2 i 3.



Toczek – przednutki złożone z dwóch lub trzech nut wchodzące diatonicznie lub chromatycznie na nutę główną.



Ton1) zjawisko akustyczne wywołane przez równomierne drgania proste źródła; do cech tonu należy wysokość, natężenie, barwa i czas trwania; samodzielne tony są zjawiskiem rzadkim; wchodzą natomiast w skład każdego dźwięku jako jego alikwoty. Najbardziej zbliżony do tonu dźwięk wydają widełki strojowe; zbliżone brzmieniowo do tonu są też dźwięku bardzo wysokie, bliskie górnej granicy słyszalności, ponieważ ich najbliższe tony składowe są już niesłyszalne; 2) jakość brzmienia głosu lub instrumentu, zwłaszcza jeśli chodzi o jego barwę.



Tonalność – zależność poszczególnych dźwięków i współbrzmień akordowych od określonego dźwięku centralnego.



Tonika (T), stopień I – jest w gamie najważniejszym centralnym dźwiękiem. Od niego przeważnie zaczyna się melodia, na nim się kończy.

Wszelki ruch melodyczny zmierza w końcu do toniki, osiągając w niej rozwiązanie swego napięcia.



Transpozycja – przeniesienie melodii (utworu) do innej tonacji = przeniesienie jej o pewien interwał wyżej lub niżej.



Tremolo, tremolando (‘drżenie, drżąca’) – rodzaj artykulacji polegający na powtarzaniu dźwięków tej samej lub różnej wysokości (pojedynczej lub współbrzmień). Pisze się je z reguły sposobem skróconym, tj. notując elementy ulegające powtarzaniu. W szybkim tempie wykonuje się je większymi wartościami.



Triada harmoniczna – trójdźwięki zbudowane na stopniach I, V i IV.



Triola – grupa trzech nut wykonywana w tym samym czasie, co dwie regularne nuty takiej samej wartości, a zaznacza się je ukośnie napisaną cyfrą 3.



Tryb – specyficzny dobór dźwięków w utworze decydujący o jego przynależności do określonego typu skali.



Tryl – polega na szybkiej i wielokrotnej zamianie nuty zasadniczej z jej górną sekundą. Zaczyna się go od nuty zasadniczej lub też od jej sąsiedniej górnej. Oznacza się go literkami tr lub literkami tr i linią falistą.



Tryl łańcuchowy – tryl obejmujący szereg nut o postępie sekundowym.



Unison (wł. unisono ‘równobrzmiący’) – współbrzmienie dwu lub więcej dźwięków o tej samej wysokości.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.